ส่งโดย บทนำ
ถนนขึ้นดอยสุเทพที่นักวิ่งเทรลหลายคนเคยวิ่งขึ้นไปจนหอบ เคยสร้างขึ้นด้วยแรงศรัทธาของผู้คนจำนวนมหาศาล โดยไม่ได้ใช้งบประมาณจากรัฐ และหลังถนนเสร็จ ผู้นำการสร้างกลับถูกเรียกตัวไปสอบสวน
เรื่องนี้คือหนึ่งในหลายเรื่องที่พี่โจเล่าให้หมูฟังใน CitytrailTalk EP263 Part 1 ซึ่งตั้งใจจะเป็นตอนรีวิว Bangkok Airways Boutique Series: Chiang Mai Half Marathon 2026 แต่พอเริ่ม “ปูพื้นประวัติศาสตร์” แบบเดียวกับตอนสุโขทัย (EP260) เรื่องของล้านนาก็ยาวเกินกว่าจะใส่ไว้ในตอนเดียว เราจึงแยกเป็นสองตอน
- Part 1 (ตอนนี้): ประวัติศาสตร์อาณาจักรล้านนา
- Part 2: รีวิวงานวิ่ง เส้นทาง และสถิติสนาม
บทความนี้คือฉบับอ่านของ Part 1 แบบย่อ สำหรับคนที่อยากรู้จักเชียงใหม่มากขึ้นก่อนไปวิ่งครั้งหน้า
หมายเหตุ: เนื้อหาเรียบเรียงจากการเล่าของผู้ดำเนินรายการ ตำนานและพงศาวดารล้านนาหลายฉบับให้ปีและรายละเอียดไม่ตรงกัน ตัวเลขในบทความจึงเป็นค่าที่นิยมอ้างอิง ไม่ใช่ข้อสรุปทางวิชาการ
ล้านนาไม่ใช่ “สยาม” มาตั้งแต่ต้น
เรื่องแรกที่หลายคนอาจไม่เคยคิดคือ ล้านนาเคยเป็น อีกอาณาจักรหนึ่ง แยกจากสุโขทัย อยุธยา และกรุงเทพฯ แม้ภาษาและวัฒนธรรมจะใกล้เคียงกัน แต่ต้นกำเนิดทางการเมืองเป็นคนละสาย ความเชื่อ ประเพณี และศิลปะหลายอย่างจึงต่างจากภาคกลางอย่างชัดเจน
ชื่อ “ล้านนา” เองก็บอกอะไรบางอย่าง คือดินแดนที่มีนาเป็นล้าน ๆ ผืน กินพื้นที่กว้างกว่าเชียงใหม่ในปัจจุบันมาก ครอบคลุมทั้งเชียงราย พะเยา ลำพูน ลำปาง แพร่ น่าน ไปจนถึงบางส่วนที่อยู่นอกประเทศไทยในวันนี้
พญามังราย: จากเชียงราย สู่เชียงใหม่
ผู้วางรากฐานล้านนาคือ พญามังราย ผู้สืบเชื้อสายจากหิรัญนครเงินยาง บริเวณใกล้เชียงแสน ท่านขยายอำนาจลงมาตามลุ่มแม่น้ำกก และสร้าง เชียงราย ซึ่งชื่อเมืองก็มาจากพระนามของท่านเอง
จากนั้นท่านเข้ายึด หริภุญชัย (ลำพูน) เมืองเก่าแก่ที่เจริญอยู่ในลุ่มแม่น้ำปิง แล้วสร้าง เวียงกุมกาม เป็นศูนย์กลางใหม่ แต่เวียงกุมกามประสบปัญหาน้ำท่วมซ้ำแล้วซ้ำเล่า ท่านจึงมองหาชัยภูมิใหม่ที่มีดอยสุเทพเป็นฉากหลังและมีแม่น้ำปิงไหลผ่าน
ราว พ.ศ. 1839 เมืองใหม่ชื่อ “นพบุรีศรีนครพิงค์เชียงใหม่” ก็ถือกำเนิดขึ้น โดยมีพระสหายสองพระองค์ คือ พญางำเมือง แห่งพะเยา และ พ่อขุนรามคำแหง แห่งสุโขทัย ร่วมเป็นสักขีพยาน
มุมนักวิ่ง: เมืองสี่เหลี่ยม
เชียงใหม่วางผังเป็น สี่เหลี่ยม ล้อมด้วยกำแพงและคูเมือง คล้ายผังเมืองสุโขทัยที่เราวิ่งผ่านใน EP260 ตามตัวเลขในตำนานที่พี่โจยกมา กำแพงเมืองยาวรอบละราว 7.6 กิโลเมตร ส่วนนักวิ่งที่วิ่งรอบคูเมืองในปัจจุบันจะได้ระยะสั้นกว่านั้นเล็กน้อย ลองเปิดนาฬิกาวัดดูเองตอนไปวิ่งครั้งหน้า
ยุคทองของศาสนา: วัดที่นักวิ่งผ่านบ่อย ๆ มีที่มาจากตรงนี้
ถ้าคุณเคยวิ่งในเมืองเชียงใหม่ตอนเช้า มีโอกาสสูงที่จะผ่านวัดเหล่านี้
- วัดพระสิงห์ เดิมชื่อวัดลีเชียง เกี่ยวข้องกับพญาผายูที่นำอัฐิของพระบิดา (พญาคำฟู) มาบรรจุไว้
- วัดสวนดอก สร้างในสมัย พญากือนา เพื่อเป็นที่จำพรรษาของ พระสุมนเถระ ผู้นำพุทธศาสนาจากสุโขทัยขึ้นมาเผยแผ่ในล้านนา
- พระธาตุดอยสุเทพ มาจากพระบรมสารีริกธาตุส่วนหนึ่งที่พระสุมนเถระนำมา ตามตำนาน ช้างเผือกที่อัญเชิญพระธาตุเดินขึ้นดอยแล้วหยุดลงตรงยอด จึงสร้างพระธาตุไว้ที่นั่น
- วัดเจดีย์หลวง เริ่มสร้างในสมัย พญาแสนเมืองมา ตามความฝันที่เกี่ยวข้องกับพระบิดา แล้วขยายจนใหญ่โตในสมัยพระเจ้าติโลกราช ยอดเจดีย์ที่เราเห็นหักอยู่วันนี้ เชื่อกันว่าพังลงจากแผ่นดินไหวในเวลาต่อมา
ในยุคเดียวกันยังเกิด “สองสาย” ของคณะสงฆ์ล้านนา คือ นิกายสวนดอก (สายเดิมที่รับมาจากสุโขทัย) กับ นิกายป่าแดง ที่เกิดจากพระสงฆ์รุ่นใหม่กลุ่มหนึ่งเดินทางไปศึกษาและบวชใหม่ที่ลังกา ความต่างนี้สะท้อนออกมาแม้แต่ในตำนานพระพุทธรูปสำคัญที่แต่ละสายเขียนขึ้น
พระเจ้าติโลกราช กับพระสำคัญที่เดินทางไกล
ช่วงที่ล้านนารุ่งเรืองที่สุดคือสมัย พระเจ้าติโลกราช ซึ่งเดิมคือ ท้าวลก โอรสลำดับที่หก (ชื่อลำดับลูกแบบล้านนาคือ อ้าย ยี่ สาม ไส งั่ว ลก เจ็ด) ท่านขึ้นครองราชย์หลังเหตุการณ์ยึดอำนาจจากพระบิดา และขยายอาณาเขตล้านนาออกไปอย่างกว้างขวาง รวมถึงทำสงครามกับอยุธยาในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถอยู่ยาวนาน
ยุคนี้เองที่ พระแก้วมรกต ซึ่งถูกพบที่เชียงราย และไปประดิษฐานอยู่ที่ลำปางระยะหนึ่ง ได้ถูกอัญเชิญมาอยู่ที่เชียงใหม่ ร่วมกับ พระพุทธสิหิงค์ และพระพุทธรูปสำคัญอื่น ๆ
แต่เรื่องไม่จบแค่นั้น ต่อมาเมื่อ พระไชยเชษฐา แห่งล้านช้างได้ขึ้นครองเชียงใหม่ระยะหนึ่ง แล้วเสด็จกลับล้านช้าง พระพุทธรูปสำคัญหลายองค์ รวมถึงพระแก้วมรกต ก็เดินทางไปด้วย ก่อนที่พระแก้วมรกตจะถูกอัญเชิญมาอยู่ที่ฝั่งสยามในเวลาต่อมาจนถึงทุกวันนี้
สมัย พระเมืองแก้ว ยังมีการหล่อ พระเจ้าเก้าตื้อ พระพุทธรูปสำริดองค์ใหญ่ที่ประดิษฐานอยู่ที่วัดสวนดอกในปัจจุบัน ซึ่งพี่โจแวะไปไหว้มาหลังวันวิ่งด้วย
สิ้นเอกราช และราว 200 ปีภายใต้พม่า
หลังยุคทอง ราชสำนักล้านนาเกิดการแย่งชิงอำนาจระหว่างขุนนางหลายกลุ่ม จนกระทั่ง พ.ศ. 2101 พระเจ้าบุเรงนองแห่งพม่ายึดเชียงใหม่ได้ ล้านนาสิ้นสุดความเป็นอาณาจักรเอกราช และราชวงศ์มังรายก็ค่อย ๆ ปิดฉากลง
ช่วงต่อจากนั้นเป็นยุคที่บันทึกมีน้อยและไม่ตรงกัน เชียงใหม่อยู่ภายใต้อำนาจพม่าเป็นส่วนใหญ่ ยาวนานราวสองร้อยปี
พญากาวิละ กับการฟื้นเมืองเชียงใหม่
เมื่ออำนาจพม่าเริ่มอ่อนลง ผู้นำท้องถิ่นหลายคนเริ่มลุกขึ้นสู้ ที่ลำปางมีนายพรานชื่อ หนานทิพย์ช้าง ซึ่งต่อมาเป็นต้นสายตระกูลเจ้านายฝ่ายเหนือ และหลานของท่านคือ พญากาวิละ ผู้ร่วมมือกับ พญาจ่าบ้าน และกองทัพของ พระเจ้าตากสิน ตีเชียงใหม่คืนจากพม่าได้ใน พ.ศ. 2317
แต่ศึกยังไม่จบ พม่ากลับมาอีก จนเชียงใหม่ต้องกลายเป็น เมืองร้าง อยู่ช่วงหนึ่ง กว่าพญากาวิละจะฟื้นเมืองขึ้นมาใหม่ได้ และได้รับการสถาปนาเป็นพระเจ้าเชียงใหม่ในสมัยรัชกาลที่ 1 กลายเป็นต้น ราชวงศ์เจ้าเจ็ดตน ที่ปกครองเชียงใหม่ต่อมาอีกหลายรุ่น
ไม้สัก อังกฤษ และการรวมเข้ากับสยาม
ในศตวรรษต่อมา ไม้สัก กลายเป็นสินค้าสำคัญ อังกฤษซึ่งปกครองพม่าในเวลานั้นเข้ามาค้าขายและขอสัมปทานป่าไม้ เกิดข้อพิพาทเรื่องสัมปทานซ้ำซ้อนจนต้องให้สยามเข้ามาช่วยจัดการ สยามจึงเข้ามามีบทบาทในล้านนามากขึ้นผ่าน สนธิสัญญาเชียงใหม่ และการส่งข้าหลวงขึ้นไปดูแล
มีเกร็ดที่พี่โจเล่าไว้ด้วยว่า ช่วงนั้นการค้าในเชียงใหม่ใช้ เงินรูปี กันอย่างแพร่หลาย เพราะเศรษฐกิจผูกอยู่กับฝั่งพม่าของอังกฤษมากกว่าฝั่งกรุงเทพฯ
ความสัมพันธ์ระหว่างสองราชสำนักแน่นแฟ้นขึ้นอีกเมื่อ เจ้าดารารัศมี เจ้านายฝ่ายเหนือ ได้เข้าถวายตัวในราชสำนักรัชกาลที่ 5 และในราว พ.ศ. 2442 สยามปฏิรูปการปกครอง ยกเลิกระบบหัวเมืองประเทศราช แล้วจัดล้านนาเข้าสู่ มณฑลเทศาภิบาล เจ้านายฝ่ายเหนือยังได้รับเงินเดือนและเกียรติยศ แต่ไม่มีอำนาจปกครองอีกต่อไป
ครูบาศรีวิชัย กับถนนขึ้นดอยสุเทพ
ตัวละครสุดท้ายที่พี่โจบอกว่า “อินที่สุด” ในประวัติศาสตร์ล้านนา คือ ครูบาศรีวิชัย นักบุญแห่งล้านนา ผู้นำการสร้างและบูรณะวัดจำนวนมาก จนผู้คนเรียกขานว่า “ตนบุญ”
เมื่อสยามออก พระราชบัญญัติลักษณะการปกครองคณะสงฆ์ (ราว พ.ศ. 2445) การบวชพระต้องทำโดยพระอุปัชฌาย์ที่ได้รับแต่งตั้งเท่านั้น ซึ่งต่างจากธรรมเนียมเดิมของล้านนา ครูบาศรีวิชัยถูกกล่าวหาว่าบวชพระเณรโดยไม่ได้รับอนุญาต จึงถูกสอบสวนและถูกกักบริเวณหลายครั้ง รวมถึงที่ วัดเบญจมบพิตร ในกรุงเทพฯ
ช่วงปลายชีวิต มีข้อเสนอให้ทำเสาไฟฟ้าขึ้นไปถึงพระธาตุดอยสุเทพ ครูบาศรีวิชัยเสนอว่าทำ ถนน ก่อนเลย แล้วชักชวนผู้คนจากทั่วล้านนามาร่วมแรง บางคนมาขุดดิน บางคนมาทำอาหาร ไม่ได้ใช้งบประมาณของรัฐ ถนนจากตีนดอยขึ้นไปถึงพระธาตุระยะราว 11–12 กิโลเมตรเสร็จในเวลาราวครึ่งปี และเล่าขานกันว่ามีผู้มาร่วมแรงนับแสนคน
ตามที่พี่โจเล่า หลังถนนเสร็จ ครูบาศรีวิชัยถูกเรียกตัวไปสอบสวนอีกครั้ง เพราะทางการกังวลว่าการรวมคนจำนวนมากขนาดนั้นอาจกลายเป็นฐานอำนาจ พี่โจมองว่าเหตุการณ์ราว พ.ศ. 2478 นี้คือจุดที่สะท้อนการสิ้นสุดอำนาจอิสระของล้านนาอย่างแท้จริง
มุมนักวิ่ง
ครั้งหน้าที่คุณวิ่งเทรลขึ้นดอยสุเทพ หรือผ่านอนุสาวรีย์ครูบาศรีวิชัยที่ตีนดอย ลองนึกถึงคนนับแสนที่เคยแบกจอบเดินขึ้นเส้นทางเดียวกันนี้ ทางชันเส้นเดิมอาจรู้สึกต่างไปเลย
เกร็ดท้ายตอน: ล้านนาในกรุงเทพฯ
วัดเบญจมบพิตร นอกจากจะเกี่ยวข้องกับเรื่องของครูบาศรีวิชัยแล้ว ยังกลายเป็นจุดนัดพบของชาวเหนือในกรุงเทพฯ มาจนถึงวันนี้ ในช่วงกลางเดือนตุลาคมมีงานบุญของชาวเหนือที่จัดขึ้นที่วัด ซึ่งพี่โจชวนไปสัมผัสบรรยากาศล้านนาโดยไม่ต้องขึ้นเหนือ (ตรวจสอบวันและกำหนดการจากผู้จัดอีกครั้งก่อนไป)
สรุป: รู้จักเมือง ก่อนออกวิ่ง
- ล้านนาเคยเป็นอาณาจักรของตัวเองมาราว 700 กว่าปี ก่อนค่อย ๆ รวมเข้ากับสยาม
- วัดที่นักวิ่งผ่านบ่อย ๆ ในเชียงใหม่ ทั้งวัดพระสิงห์ วัดสวนดอก วัดเจดีย์หลวง และพระธาตุดอยสุเทพ ล้วนมีเรื่องเล่าเบื้องหลัง
- ถนนขึ้นดอยสุเทพที่นักวิ่งรู้จัก สร้างขึ้นด้วยแรงศรัทธา และเป็นส่วนหนึ่งของบทสุดท้ายของล้านนา
การวิ่งในเมืองที่เรารู้จักที่มา ทำให้ทุกกิโลเมตรมีความหมายมากขึ้น และอาจทำให้เราอยากวิ่งช้าลงอีกนิด เพื่อมองสองข้างทางให้ทัน
ฟังตอนเต็ม
🎧 CitytrailTalk EP263 Part 1 — ประวัติศาสตร์อาณาจักรล้านนา
YouTube: (ใส่ลิงก์)
Spotify: ค้นหา “CitytrailTalk Podcast”
🏃 ตอนต่อไป — EP263 Part 2: รีวิว Bangkok Airways Boutique Series: Chiang Mai Half Marathon 2026
เส้นทาง จุดบริการ อาหารหลังเส้นชัย และสถิตินักวิ่งของสนามนี้: (ใส่ลิงก์)
อ่านย้อนหลัง: EP260 รีวิวสุโขทัย ฮาล์ฟมาราธอน: (ใส่ลิงก์)
#CitytrailTalk #CitytrailRunners #RunningWithScience #วิ่งด้วยความเข้าใจ #ประวัติศาสตร์ล้านนา #เชียงใหม่
